Ці варта беларусам хвалявацца праз змены клімату? Адказвае эколаг

З надыходам моцных маразоў у краіне, а таксама цыклону «Улі», тэма змянення клімату стала актуальнай для многіх беларусаў. Медыя звяртаюць увагу на кліматычныя рэкорды — як на незвычайную цеплыню ў снежні, так і на нізкія тэмпературы ў студзені, што суправаджаліся вялікай колькасцю снежных ападкаў. Эколаг Ганна Скрыган распавяла BGmedia, ці сведчаць гэтыя з’явы пра кліматычныя змены ў Беларусі і што з гэтым могуць зрабіць звычайныя грамадзяне.

Чытайце таксама: У Талачынскім раёне плануюць стварыць сховішча для попелу: чым гэта можа пагражаць наваколлю

Апошнія рэкорды ў беларускім надвор’і

У 2026 годзе у Беларусі зафіксавалі шэраг нестандартных кліматычных з’яў, якія адзначыліся як зімой, так і летам. Паводле дадзеных метэастанцый, з’явы 2026 года суправаджаліся як высокімі тэмпературамі ў снежні, так і моцнымі маразамі і снежнымі ападкамі ў студзені.

Зімовыя рэкорды

12 снежня ў Гродне і Слуцку была зафіксавана самая высокая тэмпература за апошнія гады — +8,6°С. Акрамя таго, сутачныя рэкорды максімальнай тэмпературы былі абноўлены на 12 метеастанцыях, у тым ліку ў Бярэзiне, Бабруйску, Валожыне, Докшыцах, Сенне, Слуцку, Клічаве, Мсціславлі, Мар’інай Горцы, Акцябры, Оршы і Касцюковічах.

У студзені да Беларусі дабраўся цыклон «Улі», а тэмпература паветра пачала істотна зніжацца. 9 студзеня вышыня снежнага покрыва ў рэгіёнах таксама паказала высокія значэнні: у Слуцку — 24 см, у Салігорску — 32 см, у Плешчаніцах — рэкордныя 42 см.

Восеньскія тэмпературныя змены

Восенню 2025 года таксама прыкмецілі шматлікія рэкордныя максімумы тэмператур. Паводле метэаэнтузіястаў Telegram-канала «Nadvorie», 21 верасня новыя рэкордныя максімумы тэмпературы былі зафіксаваны на 33 з 48 метеастанцый Беларусі.

Максімальныя тэмпературы па рэгіёнах выглядалі так:

• Гродна — 29,0 °С
• Мінск — 27,4 °С
• Магілёў — 28,4 °С

Асабліва заўважнай была гарачая тэмпература ў рэгіёнах, дзе папярэднія рэкорды захоўваліся дзесяцігоддзямі. Пасля спёкі наступіла рэзкае пахалоданне, што сведчыць пра значныя ваганні надвор’я ў кароткія перыяды.

Чытайце таксама: На што патрэбныя коксавыя печы, і як іх выкарыстоўваюць у краінах Еўропы?

Ці варта хвалявацца з-за змяненняў клімату

Па словах эколага Ганны Скрыган, стаўленне беларусаў да зменаў надвор’я змянілася за апошняе дзесяцігоддзе. Яна распавядала, што яшчэ ў 2011 годзе разам з камандай праводзіла апытанні сярод людзей сталага ўзросту: тады зменаў узімку амаль ніхто не заўважаў. Сёння сітуацыя іншая — рэзкія ваганні тэмператур, экстрэмальныя марозы і снегапады адчуваюць усе. Ганна падкрэслівае, што хвалявацца ўжо позна: галоўнае цяпер — адаптавацца да новых умоў, сачыць за прагнозамі і рыхтавацца да магчымых экстрэмальных падзей.

Чаму эколагі не называюць гэта проста «глабальным пацяпленнем»

Як адзначае Скрыган, называць цяперашнія кліматычныя змены «глабальным пацяпленнем» не зусім дакладна. Гэтая назва часта выкарыстоўваецца ў медыя і публічных выступах, але яна адлюстроўвае толькі адну частку больш складанага працэсу — падвышэнне сярэдняй тэмпературы планеты.

На самай справе гаворка ідзе пра глабальныя змены клімату, якія ахопліваюць не толькі рост тэмператур, але і ваганні надвор’я, экстрэмальныя з’явы, як спёка, маразы, паводкі, засухі і моцныя цыклоны. Гэта значыць, што рэкордныя халады, якія заўважылі ў студзені ў Беларусі, і высокія тэмпературы ў снежні або летам — гэта частка агульнай тэндэнцыі глабальных кліматычных змен.

Чытайце таксама: «Завезите с городских пешеходных дорожек»: на Гребном канале включили снежные пушки накануне циклона «Улли»

Экстрэмальныя з’явы ў надвор’і

Асобную ўвагу эколаг надае зменам клімату, што ўзнікаюць праз узмацненне экстрэмальных з’яваў, рэзкія скачкі тэмпературы ад аднаго сезона да іншага. Эколагі і кліматычныя спецыялісты ў міжнароднай практыцы выкарыстоўваюць для гэтага тэрмін «extreme weather events» або «extreme climate events», што літаральна азначае экстрэмальныя (або крайнія) з’явы надвор’я/клімату. Яны праяўляюцца ў наступных прыкметах:

• павелічэнне інтэнсіўнасці і частаты ападкаў;
• нечакана моцныя марозы ў звычайна мяккія для Беларусі зімы;
• павялічэнне тэмпературы ў рэгіёнах, дзе раней тэмпературныя рэкорды захоўваліся дзесяцігоддзямі.

У беларускім заканадаўстве пэўнага прававога азначэння тэрміна «экстрэмальныя кліматычныя або пагодныя з’явы» няма. Закон «Аб гідраметэаралагічнай дзейнасці» змяшчае агульныя паняцці, звязаныя з гідраметэаралагічнай бяспекай і кліматычнымі зменамі, але не ўводзіць асобнага тэрміна extreme weather events або яго эквівалента ў беларускай юрыдычнай тэрміналогіі.

Ганна Скрыган таксама адзначае, што звычайныя грамадзяне могуць сачыць за лакальнымі прыкметамі гэтых змен: павышаная інтэнсіўнасць ападкаў, рэзкія ваганні тэмпературы, з’яўленне новых шкоднікаў або змены ў перыядах вегетацыі раслін. Гэта дае магчымасць адаптавацца і планаваць дзейнасць з улікам новых умоў надвор’я.

Ці можна прадказаць экстрэмальныя кліматычныя падзеі

Па словах эколага, дакладна прадказаць канкрэтныя крытычныя падзеі надвор’я немагчыма.

«Нават на год наперад нельга сказаць, колькі сантыметраў снегу выпадзе ці калі прыйдзе рэзкае пахаладанне. Гэта як арол ці рэшка — атмасфера заўсёды дынамічная і змяняецца нечакана», — тлумачыць яна.

Экстрэмальныя з’явы, якія ўключаюць як моцныя марозы, так і спёку, засухі, паводкі або цыклоны, могуць паўтарацца на тэрыторыі краіны ў сярэднім толькі некалькі разоў за стагоддзе. Напрыклад, у 2013 годзе Беларусь перажывала ўплыў снежнага цыклону «Хав’ер» (Xavier), які выклікаў вялікія снегапады і моцныя вятры, а таксама меў істотныя наступствы для транспарту і штодзённага жыцця людзей.

Мадэлі прагназавання надвор’я дазваляюць толькі вызначаць агульныя тэндэнцыі — напрыклад, верагоднасць халадоў або гарачыні ў пэўны сезон, але не могуць указаць дакладныя даты або памеры снежных ападкаў. Такія працэсы заўсёды зменлівыя, таму нават калі ў папярэдні год не было рэкордных падзей, гэта не гарантуе іх адсутнасці ў наступным.

У Беларусі для ацэнкі інтэнсіўнасці і патэнцыйнай небяспекі экстрэмальных з’яў выкарыстоўваецца шкала Гідрамета. Яна дазваляе класіфікаваць падзеі па ўзроўні небяспекі — ад звычайных да вельмі моцных, што дапамагае папярэдзіць насельніцтва і адпаведныя службы аб магчымых рызыках. Гэта інструмент, які выкарыстоўваецца пры афіцыйных прагнозах і апавяшчэннях, каб мінімізаваць наступствы экстрэмальных надворных падзей. Аднак нават пры выкарыстанні гэтай шкалы немагчыма дакладна прадказаць усе падзеі, бо атмасферныя працэсы вельмі зменлівыя і дынамічныя: інтэнсіўнасць і лакалізацыя ападкаў, тэмпература і моц ветру могуць рэзка змяняцца, і мадэлі прагназавання могуць толькі ацэньваць верагодныя тэндэнцыі, а не дакладныя параметры канкрэтнай падзеі.

Эксперты адзначаюць, што менавіта з-за гэтай дынамічнасці вельмі цяжка планаваць дзейнасць людзей і сістэм інфраструктуры, асабліва ў выпадку сельскай гаспадаркі, транспарту і экстраных службаў. Таму важна сачыць за лакальнымі прагнозамі і рыхтавацца да магчымых экстрэмальных з’яў загадзя, нават калі іх дакладна прадказаць нельга.

Чытайце таксама: Наколькі шкодная дарожная соль, якой у Беларусі пасыпаюць вуліцы? Эколагі патлумачылі

Грамадзянская супольнасць і дзяржава ў сітуацыі кліматычных змен

Як кажа Ганна Скрыган, сітуацыя з падрыхтоўкай да экстрэмальных з’яў у Беларусі за апошнія гады амаль не змянілася. На прыкладзе цыклонаў, такіх як «Хав’ер» у 2013 годзе і новага цыклону «Улі» у 2026 годзе, відаць, што дзяржава пакуль не дэманструе поўнай гатоўнасці да наступстваў кліматычных змен. У той жа час, сярод простых людзей захавалася салідарнасць: беларусы дапамагаюць транспарту, расчышчаюць сцежкі, аказваюць падтрымку адзін аднаму ў цяжкіх умовах надвор’я, пакуль камунальнікі не заўсёды спраўляюцца са сваімі задачамі.

Па словах эколага, гэтыя прыклады паказваюць, што грамадзянская супольнасць гатовая рэагаваць на экстрэмальныя падзеі, нават калі афіцыйныя структуры пакуль не забяспечваюць поўнай падрыхтоўкі. Пры гэтым дзяржава часта выкарыстоўвае такія сітуацыі ў прапагандысцкіх сюжэтах, але сапраўдныя меры адаптацыі да зменаў клімату застаюцца абмежаванымі.

Ганна падкрэслівае, што для змякчэння наступстваў экстрэмальных з’яў неабходна адаптаваць інфраструктуру і інфарміраваць насельніцтва пра магчымыя змены надвор’я. Гэты падыход дазволіць больш эфектыўна рэагаваць на крайнія падзеі і знізіць рызыкі для жыцця і здароўя людзей.

Чытайце таксама: У Пінску простым жыхарам давялося «разграбаць» наступствы пасля чысткі снега камунальнікамі