Беларусь цяплее: за 50 гадоў сярэднегадавая тэмпература вырасла на 2 °C. BGmedia даведалася ад эколагаў, як змяняецца клімат і што гэта азначае для краіны.
спёка, ілюстрацыйнае фота
18 жніўня беларуская арганізацыя «Экадом» правяла вэбінар, прысвечаны глабальным зменам клімату. Падчас анлайн-сустрэчы магістарка навуковай камунікацыі і каардынатарка сеткі CAN EECCA Ірына Панядзельнік распавяла пра тое, што адбываецца з кліматам на планеце, якія фактары паскараюць глабальнае пацяпленне, як гэтыя працэсы адбіваюцца на Беларусі і што краіны робяць, каб да іх прыстасавацца.
Чытайце таксама: Прыпяць у Мазыры абмялела яшчэ мацней: цяпер па рэчышчы ракі ходзяць пешшу
Для Беларусі размова пра клімат ужо даўно не зводзіцца да абстрактных прагнозаў на канец стагоддзя. У сакавіку ў Пінску тэмпература падымалася да +17,1 °C, у верасні мінулага года рэкорды абнавіліся адразу на дзясятках метэастанцый, а ў студзені 2026-га ў Плешчаніцах зафіксавалі 42 сантыметры снегу.
На адным і тым жа Палессі ў адзін перыяд можна назіраць паводку, а ў іншай частцы рэгіёна — пажар у прыроднай экасістэме.
Што ўсё гэта азначае, чаму змяняецца клімат і ці сапраўды такія з’явы могуць быць яго прыкметамі? На падставе ўласных справаздач і каментароў экспертаў BGmedia разбіралася, што адбываецца з кліматам Беларусі і да чаго гэта можа прывесці.
Перш чым разбірацца з рэкордамі, важна адрозніць два паняцці, якія ў паўсядзённай размове часта змешваюць.
Надвор’е — гэта тое, што адбываецца з атмасферай цяпер: дождж, снег, спякота, вецер, мароз. Яно можа змяніцца за некалькі гадзін або дзён.
Клімат — значна больш доўгатэрміновая рэч. Гэта характэрныя ўмовы надвор’я і іх змены, якія ацэньваюцца на працягу працяглых перыядаў.
Таму адзін незвычайна цёплы дзень сам па сабе яшчэ не даказвае глабальнага пацяплення. Як і адзін моцны снегапад не сведчыць пра тое, што планета раптам перастала цяплець.
Калі ж незвычайныя з’явы пачынаюць паўтарацца ўсё часцей і ўпісваюцца ў доўгатэрміновую статыстыку, тады гаворка ідзе ўжо пра кліматычную тэндэнцыю. І такая тэндэнцыя для Беларусі становіцца ўсё больш выразнай.
Сусветная метэаралагічная арганізацыя пацвердзіла, што 2024 год стаў самым цёплым годам за ўвесь перыяд інструментальных назіранняў. Выснова была зробленая на падставе шасці міжнародных набораў кліматычных даных. Усе дзесяць гадоў з 2015-га па 2024-ы ўвайшлі ў дзесятку самых цёплых за ўсю гісторыю назіранняў.
Але сітуацыя не спынілася на рэкордзе 2024 года. У студзені 2026-га Сусветная метэаралагічная арганізацыя пацвердзіла, што 2025 год таксама стаў адным з трох самых цёплых за ўсю гісторыю назіранняў. Такім чынам, апошнія 11 гадоў сталі 11 самымі цёплымі гадамі за ўвесь перыяд назіранняў.
Паводле апошняга прагнозу Сусветнай метэаралагічнай арганізацыі, у перыяд 2026–2030 гадоў ёсць 86% верагоднасці, што хаця б адзін год пераўзыдзе 2024-ы і стане новым самым цёплым годам у гісторыі назіранняў. Ёсць таксама 91% верагоднасці, што хаця б адзін год за гэты перыяд часова перавысіць узровень 1,5 °C у параўнанні з сярэднім паказчыкам 1850–1900 гадоў.
Кліматычныя змены не выглядаюць як адзін рэкорд, пасля якога ўсё вяртаецца да ранейшай нормы. Рэкордныя гады ідуць адзін за адным.
Але чаму планета ўвогуле награваецца?
Чытайце таксама: Ці варта беларусам хвалявацца праз змены клімату? Адказвае эколаг
Галоўная прычына сучаснага глабальнага пацяплення — чалавечая дзейнасць і павелічэнне канцэнтрацыі парніковых газаў у атмасферы. Прыродны парніковы эфект сам па сабе не з’яўляецца чымсьці дрэнным. Менавіта дзякуючы яму Зямля мае тэмпературу, пры якой магчымае жыццё.
Праблема ўзнікае тады, калі чалавек істотна павялічвае колькасць газаў, якія ўтрымліваюць цяпло ў атмасферы. Найбольшую ролю тут адыгрывае вуглякіслы газ (CO₂). Яго асноўная крыніца — спальванне выкапнёвага паліва: вугалю, нафты і газу. Значны ўплыў маюць таксама вытворчасць цэменту і змены землекарыстання.
Іншыя парніковыя газы таксама маюць значэнне. Метан звязаны, у прыватнасці, з сельскай гаспадаркай і здабычай выкапнёвага паліва, а закіс азоту — у значнай ступені з сельскагаспадарчай дзейнасцю. IPCC (Міжурадавая група экспертаў па змяненні клімату) адзначае, што менавіта выкарыстанне выкапнёвага паліва, сельская гаспадарка і змены землекарыстання былі асноўнымі прычынамі росту канцэнтрацыі парніковых газаў на працягу апошніх стагоддзяў.
Значэнне маюць і высечка лясоў, змяненне зямельнага покрыва, вытворчасць і спажыванне энергіі, транспарт, прамысловасць і іншыя віды гаспадарчай дзейнасці. Паводле IPCC, павышэнне канцэнтрацыі парніковых газаў з сярэдзіны XVIII стагоддзя адназначна звязана з чалавечай дзейнасцю. Пры гэтым прыродныя фактары — напрыклад, змены сонечнай актыўнасці або вулканічныя вывяржэнні — не могуць растлумачыць сучасную доўгатэрміновую тэндэнцыю пацяплення.
То бок гаворка не ідзе пра тое, што «клімат заўсёды мяняўся» і таму цяперашнія змены нічым не адрозніваюцца ад мінулых. Клімат сапраўды змяняўся і раней. Але сучасны рост тэмпературы адбываецца на фоне рэзкага павелічэння антрапагенных выкідаў парніковых газаў.
Чытайце таксама: У Воранаўскім раёне пасля ўрагану страчана частка ўраджаю: беларусы б’юць трывогу за кукурузу
Для Беларусі гэтая глабальная тэндэнцыя таксама ўжо бачная.
Паводле даных Белгідрамета, за апошнія 50 гадоў сярэднегадавая тэмпература ў Беларусі вырасла прыкладна на 2 °C.
Для чалавека 2 °C могуць выглядаць як амаль нязначная розніца. Калі на вуліцы было +20 °C, а стала +22 °C, большасць людзей наўрад ці ўспрыме гэта як катастрофу.
Але сярэднегадавая тэмпература — не тэмпература аднаго дня. Гэта паказчык, які складаецца з велізарнай колькасці назіранняў за працяглы час.
Змяненне сярэдняга значэння на два градусы ўплывае на тое, калі пачынаюцца і заканчваюцца сезоны, як паводзяць сябе ападкі, наколькі частымі становяцца хвалі спёкі, як высыхаюць глебы, як змяняюцца ўмовы для лясоў і сельскай гаспадаркі.
Паводле Белгідрамета, пачынаючы з 2000-х гадоў амаль кожны год сярэдняя тэмпература ў Беларусі перавышае кліматычную норму. А разам з пацяпленнем змяняецца і характар экстрэмальных з’яў.
10 сакавіка 2026 года Беларусь атрымала новую порцыю тэмпературных рэкордаў.
Найвышэйшую тэмпературу зафіксавалі ў Пінску — +17,1 °C. Гэты паказчык стаў самым высокім у краіне для гэтай даты.
Рэкорды адзначылі і на іншых метэастанцыях:
Гэта не адзіны прыклад. 21 верасня 2025 года, паводле даных метэаэнтузіястаў Telegram-канала «Nadvorie», новыя тэмпературныя рэкорды заўважылі адразу на 33 з 48 метэастанцый Беларусі. У Гродне тады тэмпература дасягнула +29,0 °C, у Мінску — +27,4 °C, у Магілёве — +28,4 °C.
Асабліва паказальна, што некаторыя рэкорды, якія захоўваліся дзесяцігоддзямі, былі перабітыя. Але пасля незвычайнай спёкі тэмпература зноў рэзка знізілася.
Чытайце таксама: Пінск стаў самым цёплым: у Беларусі абнавіліся новыя тэмпературныя рэкорды
На гэты момант BGmedia ўжо не раз звяртала ўвагу на тое, што адбываецца з беларускім надвор’ем.
Эколаг Ганна Скрыган, якая раней давала каментар BGmedia, адзначала, што асобны тэмпературны рэкорд нельга аўтаматычна прыраўноўваць да кліматычнай катастрофы.
Паводле эксперткі, тэмпературныя рэкорды самі па сабе не азначаюць, што клімат радыкальна змяніўся за адзін сезон. Але калі яны адбываюцца ўсё часцей, гэта ўжо сігнал больш шырокай тэндэнцыі.
BGmedia таксама пісала пра тое, што апошняе дзесяцігоддзе беларусы ўсё часцей сутыкаюцца з рэзкімі перападамі надвор’я і незвычайнымі прыроднымі з’явамі. Экспертка звяртала ўвагу і на тое, што стаўленне людзей да гэтых зменаў змяняецца. Яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў таму незвычайна цёплая зіма магла ўспрымацца проста як рэдкая асаблівасць надвор’я.
Цяпер такія з’явы назапашваюцца. Спецыялісты выкарыстоўваюць для іх апісання паняцце экстрэмальных пагодных або кліматычных з’яў. Да іх адносяць, напрыклад, незвычайна моцныя хвалі спёкі, экстрэмальныя ападкі, засухі, моцныя маразы ў нетыповыя перыяды і іншыя з’явы, якія істотна адхіляюцца ад звычайных для рэгіёна ўмоў.
Кліматычныя змены не азначаюць, што кожны наступны дзень будзе цяплейшы за папярэдні. Наадварот, на фоне агульнага пацяплення надвор’е можа станавіцца больш няўстойлівым.
Прыклад — зіма 2025/26 года.
12 снежня ў Гродне і Слуцку тэмпература дасягнула +8,6 °C. У той дзень сутачныя рэкорды максімальнай тэмпературы былі абноўленыя адразу на 12 метэастанцыях Беларусі.
А ўжо ў студзені надвор’е кардынальна змянілася. Цыклон «Улі» прынёс у Беларусь істотнае пахаладанне і інтэнсіўныя ападкі. 9 студзеня ў шэрагу рэгіёнаў утварылася значная снежная коўдра. У Слуцку вышыня снегу склала каля 24 сантыметраў, у Салігорску — 32 сантыметры, а ў Плешчаніцах — да 42 сантыметраў, што стала рэкордным паказчыкам.
На першы погляд, гэтыя факты супярэчаць адзін аднаму: то +8,6 °C у снежні, то рэкордная колькасць снегу ў студзені. Але цёплы клімат не выключае асобных халодных перыядаў. Змяняецца менавіта агульны фон і верагоднасць розных экстрэмальных з’яў.
Яшчэ больш наглядна сітуацыю паказвае Палессе.
У сакавіку 2026 года ў заходняй частцы беларускага і ўкраінскага Палесся ўжо назіраліся буйныя пажары ў прыродных экасістэмах. 10 сакавіка ў Жытомірскай вобласці агонь ахапіў каля аднаго гектара тэрыторыі, а моцны вецер спрыяў распаўсюджванню полымя.
Падобныя выпадкі адбываліся і ў Беларусі. Гарэў, у прыватнасці, Спораўскі заказнік, які размяшчаецца на тэрыторыі Бярозаўскага, Драгічынскага і Івацэвіцкага раёнаў Брэсцкай вобласці. Пазней, 15 красавіка, буйны лясны пажар здарыўся на тэрыторыі Дубойскага лясніцтва. Яго тушылі амаль восем гадзін — з 17:11 да каля 01:30. У ліквідацыі былі задзейнічаныя больш за 30 чалавек і спецыяльная тэхніка.
3 мая ўзгаранне адбылося ў лясным фондзе Альшанскага лясніцтва ДЛГУ «Палескі лясгас» у Столінскім раёне. Тушэнне ўскладнялі цяжкадаступная тэрыторыя і высокая забалочанасць.
Пры гэтым у іншай частцы Палесся сітуацыя выглядала зусім інакш. У Петрыкаўскім раёне Гомельскай вобласці ў сакавіку зафіксавалі першы выпадак падтаплення паводкавымі водамі. Вада выйшла на ўчастак аўтадарогі Лучыцы — Хвойня пасля павышэння ўзроўню ў рацэ Пціч. Падтопленым аказаўся адрэзак даўжынёй каля 100 метраў, глыбіня вады дасягала 10 сантыметраў.
Атрымліваецца дзіўная карціна: на адным Палессі — вада, на іншым — агонь.
Гэта не азначае, што кожны пажар або кожная паводка выкліканыя выключна змяненнем клімату. Прычыны канкрэтнага здарэння могуць быць іншымі — ад чалавечага фактару да асаблівасцяў надвор’я. Але змяненне клімату можа ўплываць на ўмовы, пры якіх такія з’явы становяцца больш верагоднымі або больш небяспечнымі.
Павышэнне сярэдняй тэмпературы на 2 °C азначае вельмі вялікую змену ўсёй кліматычнай сістэмы.
Міжурадавая група экспертаў па змяненні клімату (IPCC) звязвае далейшае пацяпленне з павелічэннем рызык экстрэмальных пагодных з’яў. Гэта можа азначаць больш інтэнсіўныя хвалі спёкі, змены рэжыму ападкаў, большыя рызыкі засух і лясных пажараў у асобных рэгіёнах, праблемы з доступам да вады.
Павышэнне тэмпературы ўплывае і на экасістэмы. Сярод магчымых наступстваў — сур’ёзныя страты для каралавых рыфаў, змены ў папуляцыях насякомых і праблемы з апыляльнікамі, ад якіх залежыць сельская гаспадарка.
Змяняюцца ўмовы для людзей. Хвалі спёкі павялічваюць рызыку смяротнасці, асабліва сярод уразлівых груп насельніцтва. А ў рэгіёнах, дзе змяненне клімату робіць жыццё і гаспадарку ўсё больш складанымі, узнікаюць дадатковыя рызыкі міграцыі.
Чытайце таксама: «Так рэзаць дрэвы нельга»: чаму ў Беларусі масава абразаюць кроны і што пра гэта кажуць эксперты
Калі праблема глабальная, адна краіна не можа вырашыць яе самастойна.
Менавіта таму ў 2015 годзе краіны свету прынялі Парыжскае пагадненне. Яно стала галоўным міжнародным дакументам, які аб’ядноўвае дзяржавы ў барацьбе са змяненнем клімату.
Пагадненне прадугледжвае ўтрыманне росту сярэдняй глабальнай тэмпературы значна ніжэй за 2 °C у параўнанні з даіндустрыяльным узроўнем і імкненне абмежаваць яго да 1,5 °C. Пры гэтым гаворка ідзе не толькі пра скарачэнне выкідаў, але і пра адаптацыю да наступстваў змены клімату, павышэнне ўстойлівасці краін і фінансавую падтрымку кліматычных дзеянняў.
Кожная краіна распрацоўвае ўласныя кліматычныя мэты і меры. Іх перыядычна трэба ўзмацняць, каб сусветныя дзеянні заставаліся сумяшчальнымі з мэтамі Парыжскага пагаднення.
На глабальным узроўні гэта азначае некалькі паралельных кірункаў.
Беларусь ратыфікавала Парыжскае пагадненне ў верасні 2016 года. У краіне распрацоўваліся розныя дакументы, звязаныя са змяненнем клімату і адаптацыяй.
Сярод іх — стратэгія адаптацыі лясной гаспадаркі да змены клімату да 2050 года, стратэгія адаптацыі сельскай гаспадаркі да змены клімату да 2050 года, нацыянальны план дзеянняў па павелічэнні паглынання парніковых газаў паглынальнікамі да 2030 года.
Таксама існуе нацыянальна вызначаны ўклад Беларусі ў скарачэнне выкідаў парніковых газаў да 2030 года. Цяпер рыхтуецца Нацыянальны план дзеянняў у галіне адаптацыі да змены клімату Беларусі на 2026–2040 гады.
На меркаванне экспертаў, гэта важны напрамак, бо нават калі свет цалкам спыніць рост выкідаў заўтра, наступствы ўжо назапашаных змяненняў клімату не знікнуць адразу.
Чытайце таксама: Высечка ў спёку: у цэнтры Гомеля працягваюць прыбіраць дрэвы, калі краіна б’е тэмпературныя рэкорды
На вэбінары Ірына Панядзельнік звярнула ўвагу на тое, што ў Беларусі ёсць розныя праграмы і стратэгіі, звязаныя з кліматам, але гэтага недастаткова, калі няма моцнай палітычнай і прававой падтрымкі кліматычнай павесткі.
Яна таксама адзначыла недахоп ведаў, інфармавання і адукацыі ў сферы змены клімату.
Калі кліматычныя рызыкі не ўлічваюцца ў эканамічных рашэннях, наступствы ў выніку ўсё роўна прыйдзецца аплачваць — толькі ўжо праз страты ў гаспадарцы, пашкоджаную інфраструктуру, пажары, засухі або праблемы з вадой.
Яшчэ адна праблема, якую назвала экспертка, — недахоп магчымасцяў, вопыту, інструментаў і арганізацый, здольных прасоўваць ідэю кліматычнай справядлівасці на розных узроўнях грамадства.
У кліматычнай палітыцы ёсць яшчэ адна складанасць — тое, як менавіта лічыць дасягненне мэтаў.
Раней Беларусь ставіла задачу да 2020 года скараціць агульныя выкіды парніковых газаў на 8% у параўнанні з 1990 годам, а да 2030 года — на 28%.
На паперы гэта выглядае як значнае скарачэнне. Але тут ёсць важная дэталь, на якую раней звяртаў увагу «Зялёны партал». У 1990 годзе Беларусь выкідала каля 116 млн тон парніковых газаў. Калі скараціць гэты паказчык на 8%, атрымаецца прыкладна 106 млн тон. Аднак у 2015 годзе выкіды складалі каля 62 млн тон.
То-бок пры такім спосабе падліку фармальна можна выканаць задачу па скарачэнні адносна 1990 года, але пры гэтым фактычны аб’ём выкідаў можа істотна павялічыцца ў параўнанні з узроўнем 2015 года. Важна глядзець не толькі на тое, ад якой кропкі адлічваецца мэта, але і на тое, што адбываецца з выкідамі ў рэальнасці.
Ёсць дзве розныя задачы.
Першая — змякчэнне наступстваў, або скарачэнне выкідаў парніковых газаў. Гэта спроба абмежаваць далейшае пацяпленне.
Другая — адаптацыя. Гэта падрыхтоўка да тых змен, якія ўжо адбываюцца або якіх нельга пазбегнуць.
Для Беларусі другая задача становіцца асабліва практычнай. Калі летам павялічваецца рызыка спякоты і засухі, сельскай гаспадарцы трэба адаптавацца. Калі мяняецца рэжым ападкаў, трэба пераглядаць падыходы да водных рэсурсаў. Калі ўзрастае рызыка пажараў у пэўныя перыяды, неабходна ўдасканальваць сістэмы ранняга выяўлення і тушэння.
Калі гарады часцей сутыкаюцца з моцнымі ліўнямі, патрэбныя сістэмы, здольныя хутка адводзіць вялікія аб’ёмы вады. Калі змяняецца працягласць халоднага сезона, гэта ўплывае і на энергетыку.
На пытанне пра тое, што могуць зрабіць людзі, Ірына Панядзельнік прапанавала глядзець шырэй, чым проста праз індывідуальныя звычкі.
На асабістым узроўні гэта менш спажывання рэсурсаў, больш асэнсаваныя пакупкі, скарачэнне колькасці адходаў, выбар транспарту, энергаэфектыўнасць. Але на гэтым магчымасці не заканчваюцца.
Чалавек можа ўдзельнічаць у лакальных праектах, падтрымліваць устойлівыя практыкі, атрымліваць веды пра кліматычныя змены і распаўсюджваць іх, а таксама ўплываць на рашэнні на ўзроўні супольнасці. Бо маштаб праблемы такі, што перакласці ўсю адказнасць на асобнага чалавека было б несправядліва.
Нельга вырашыць глабальную кліматычную праблему толькі тым, што нехта будзе радзей купляць пластыкавыя бутэлькі. Патрэбныя змены ў энергетыцы, транспарце, вытворчасці, гарадскім планаванні і дзяржаўнай палітыцы. Але паводзіны людзей таксама ствараюць попыт на гэтыя змены.
На сёння актуальным застаецца пытанне, наколькі добра краіна будзе гатовая да наступстваў гэтага пацяплення — і ці здолее яна не толькі прыстасоўвацца да новых умоў, але і скарачаць уласны ўплыў на кліматычную сістэму.
Чытайце таксама: «Дадатковыя паслугі альпініста». Гамельчукі раскрытыкавалі новыя кошыкі для кандыцыянераў на фасадах дамоў
Жительница Гомеля купила квартиру в новом микрорайоне, рассчитывая на обещанную инфраструктуру. Но после сдачи дома…
Девушка рассчитывала доплатить за срочность две базовые, но услышала совсем другую сумму. Оказалось, главная причина…
Беларуска расказала пра ўмовы ў нумары на базе адпачынку каля Брэста, за які заплаціла 200…
В Instagram газеты Дзержинска показали дым с частного подворья, который стелется к дороге. В комментариях…
На аукцион снова выставили арестованный гараж в Бресте, владельцем которого указан полный тезка известного ресторатора.
В областной больнице обещают приживаемость до 95–98%. Брестчане считают цены высокими, а мы проверили, действительно…