У Беларусі хочуць давесці выкарыстанне адходаў да 90%. Эксперт тлумачыць, чаму гэтага можа быць недастаткова

За апошнія гады Беларусь прасунулася ў арганізацыі збору другасных матэрыяльных рэсурсаў і развіцці сартавальнай інфраструктуры. Аднак паміж зборам смецця, яго сартаваннем і рэальнай перапрацоўкай застаецца істотная розніца.

Чытайце таксама: Под Гомелем хотят построить комплекс по переработке отходов. Жители опасаются за реку Уза

BGmedia азнаёмілася з прэзентацыяй эколага старшыні фонду Nierusz Natura Уладзіміра Зуева, прадстаўленай у межах альянсу «Зялёная Беларусь», і высветліла, якія праблемы ён бачыць у беларускай сістэме абыходжання з адходамі і чаму рост паказчыкаў іх выкарыстання яшчэ не азначае эфектыўнай перапрацоўкі.

«Паміж зборам адходаў, сартаваннем і рэальнай перапрацоўкай па-ранейшаму ёсць істотная розніца», — адзначае эксперт.

Паводле звестак аператара другасных матэрыяльных рэсурсаў, у 2025 годзе ўзровень выкарыстання камунальных адходаў у Беларусі склаў 48,9%. За год утварылася 4,68 млн тон такіх адходаў, а сабралі 945,2 тыс. тон другасных матэрыяльных рэсурсаў.

У першым паўгоддзі 2026 года паказчык выкарыстання камунальных адходаў перавысіў 50% — пра гэта паведамляла Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі.

Аднак гэтыя працэнты не дазваляюць самі па сабе вызначыць, якая частка сабранага смецця сапраўды вярнулася ў эканоміку ў выглядзе новых матэрыялаў. Для гэтага неабходна асобна ўлічваць матэрыяльную перапрацоўку, біялагічнае выкарыстанне арганічных адходаў і энергетычную ўтылізацыю.

Да 2040 года Беларусь плануе павялічыць узровень выкарыстання камунальных адходаў да 90%:

«Галоўнае пытанне — што менавіта будзе азначаць дасягненне гэтых 90%», — падкрэслівае Зуеў.

Калі ў паказчык уключаць шырокі спектр спосабаў выкарыстання, у тым ліку энергетычную ўтылізацыю, дасягнуць мэты будзе прасцей, чым у выпадку, калі 90% адходаў трэба вярнуць у эканоміку ў выглядзе матэрыялаў і карыснай арганічнай прадукцыі.

Чытайце таксама: Беларуси грозит радиологическая катастрофа. Мнение эксперта о строительстве ядерного могильника

Якія праблемы застаюцца ў сістэме збору і сартавання

Паводле актуальных звестак пра развіццё сістэмы, у Беларусі працуюць 10 смеццесартавальных заводаў і 73 лініі сартавання адходаў. Інфраструктуру паступова перабудоўваюць: замест дробных раённых ліній развіваюць буйныя міжраённыя комплексы, якія дазваляюць апрацоўваць значна большыя аб’ёмы сыравіны.

Аднак наяўнасць кантэйнераў для асобнага збору яшчэ не гарантуе, што адходы будуць чыстымі і прыдатнымі для перапрацоўкі. Калі ў другасную сыравіну трапляюць рэшткі ежы і іншыя забруджванні, яе апрацоўка ўскладняецца і даражэе.

Гэта асабліва актуальна для арганічных адходаў. Рэшткі ежы і раслінныя адходы часта трапляюць у агульны смеццевы кантэйнер, а потым — на палігон. Пры раскладанні арганікі ўтвараецца метан, а патэнцыйна карысная сыравіна губляецца.

Праблемы інфраструктуры адзначаў і Камітэт дзяржаўнага кантролю. У снежні 2024 года ён паведамляў пра зацягванне будаўніцтва міжраённых аб’ектаў і неэфектыўнае выкарыстанне набытага абсталявання.

Чытайце таксама: Адходы на полі і спроба іх спаліць: каля Грэска выявілі незаконную звалку прадпрыемства

Чаму пластык складана перапрацоўваць

У 2025 годзе ў Беларусі сабралі каля 157,5 тыс. тон пластыкавых адходаў, паводле звестак аператара другасных матэрыяльных рэсурсаў. Але пластык — гэта не адзін матэрыял: розныя яго віды патрабуюць розных тэхналогій перапрацоўкі.

Напрыклад, поліэтылен, поліпрапілен і пластык, з якога вырабляюць бутэлькі, нельга безумоўна апрацоўваць аднолькава. Асабліва складана перапрацоўваць шматслойную ўпакоўку, у якой спалучаюцца розныя матэрыялы.

Калі розныя віды пластыку змешваюцца, гэта зніжае якасць другаснай сыравіны і павялічвае кошт яе апрацоўкі. Таму важна не толькі сабраць адходы, але і правільна адсартаваць іх.

Пры гэтым, паводле інфармацыі Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя, на якую спасылаецца Зуеў, у Беларусі зарэгістравана больш за 150 аб’ектаў, што выкарыстоўваюць палімерныя адходы для другаснай перапрацоўкі. Гаворка ідзе пра адходы, якія ўжо сабралі, адабралі і падрыхтавалі да апрацоўкі, а не пра ўсе пластыкавыя адходы, якія ўтвараюцца ў краіне.

Праблема не абмяжоўваецца пластыкавай упакоўкай. Мікрапластык можа ўтварацца ў выніку зносу аўтамабільных шын, выкарыстання сінтэтычнага тэкстылю і іншых матэрыялаў. Уладзімір Зуеў адзначае, што гэтая праблема патрабуе ўвагі і ў Беларусі.

Чытайце таксама: Чем опасна пластиковая упаковка и к чему может привести ее использование

Якія экалагічныя рызыкі ствараюць палігоны

Адзін з асноўных рызыкоўных этапаў абыходжання з адходамі — іх захаванне на палігонах. Калі дажджавая вада праходзіць праз пласт смецця, утвараецца фільтрат, які можа ўтрымліваць розныя забруджвальныя рэчывы. Калі сістэма ізаляцыі і збору фільтрату працуе неналежным чынам, забруджванне можа распаўсюджвацца за межы палігона і трапляць у падземныя воды.

Уладзімір Зуеў звяртае ўвагу на тое, што наяўнасць будаўнічых нормаў сама па сабе не гарантуе аднолькавага ўзроўню абароны на ўсіх дзеючых палігонах. Асаблівую ўвагу трэба надаваць стану старых аб’ектаў, сістэмам збору і ачысткі фільтрату і блізкасці да водных рэсурсаў.

Падобныя рызыкі апісвае і Еўракамісія. Аднак гэта агульныя звесткі пра ўздзеянне палігонаў, а не пацвярджэнне таго, што ўсе пералічаныя наступствы зафіксаваныя на канкрэтных беларускіх аб’ектах.

Пэўныя рызыкі ёсць і на саміх прадпрыемствах па перапрацоўцы: сартаванне і драбненне могуць ствараць пластыкавы пыл, а мыццё і іншыя тэхналагічныя працэсы — забруджваць сцёкавыя воды. Таму важныя не толькі аб’ёмы перапрацоўкі, але і выкананне прыродаахоўных патрабаванняў.

Чытайце таксама: «Няма тэхналогіі, якая на 100% ізалюе адходы»: што стаіць за сховішчам ядзерных адходаў у Беларусі

Што прадугледжвае стратэгія да 2040 года

У жніўні 2025 года Савет Міністраў зацвердзіў стратэгію абыходжання з адходамі вытворчасці і спажывання. Адна з яе мэтаў — давесці ўзровень выкарыстання такіх адходаў да 90% да 2040 года.

Стратэгія прадугледжвае не толькі развіццё інфраструктуры, але і змены ў вытворчасці і выкарыстанні ўпакоўкі. Сярод напрамкаў — абмежаванне асобных відаў упакоўкі, якую немагчыма або занадта складана перапрацоўваць, стымуляванне выкарыстання другаснай сыравіны і ўдасканаленне асобнага збору адходаў.

Плануецца таксама развіваць сетку пунктаў прыёму другасных матэрыяльных рэсурсаў, мадэрнізаваць кантэйнерную гаспадарку і паступова адмаўляцца ад смеццеправодаў у жылых дамах. Такія меры могуць дапамагчы павысіць якасць сабранай сыравіны і паменшыць яе забруджванне харчовымі рэшткамі.

У той жа час стратэгія задае агульны кірунак, але для вырашэння праблемы пластыкавых адходаў патрэбныя канкрэтныя механізмы. У дакладзе Еўрапейскай эканамічнай камісіі ААН пра пераход Беларусі да цыркулярнай эканомікі таксама разглядаюцца бар’еры і магчымасці для развіцця больш цыклічнай мадэлі выкарыстання рэсурсаў.

Чытайце таксама: Радуница и пластик: запретят ли в Беларуси искусственные цветы на кладбищах?

Навошта патрэбныя шматразовая тара і сістэма закладу

На думку Зуева, скараціць колькасць адходаў можна не толькі праз перапрацоўку, але і праз больш актыўнае выкарыстанне шматразовай тары. Напрыклад, закладная сістэма для бутэлек стварае фінансавы стымул вяртаць упакоўку, а таксама дапамагае збіраць яе асобна ад іншых адходаў.

«Гэтая сістэма была б карысная і для эканомікі ў цэлым, і для насельніцтва», — лічыць эксперт.

Аднак для запуску такой сістэмы патрэбныя зразумелыя правілы, механізмы фінансавання і ўмовы, пры якіх вытворцам будзе выгадна выкарыстоўваць другасную сыравіну. Важна таксама забяспечыць попыт на перапрацаваныя матэрыялы ўнутры краіны, каб прадпрыемствы маглі прадаваць атрыманыя гранулы і іншую сыравіну беларускім вытворцам.

На меркаванне эколага, менавіта спалучэнне якаснага асобнага збору, мадэрнізацыі перапрацоўчых прадпрыемстваў і эканамічных стымулаў можа зрабіць выкарыстанне адходаў больш эфектыўным.

Чытайце таксама: Беларусь — у топ-10 самых лясістых краін Еўропы. Чаму тады жыхары ўсё часцей скардзяцца на масавую вырубку дрэваў?