«Я баюся, што буду бамжаваць на вуліцы». Як моладзь сёння абірае прафесію і чаго чакае ад працы

Кім ты хочаш стаць, калі вырасцеш? Людзі пачынаюць шукаць адказ на гэтае пытанне яшчэ з дзіцячага садка, але сёння, калі штучны інтэлект і развіццё грамадства перапісваюць цэлыя галіны, рынак працы змяняецца хутчэй, чым падручнікі ў школах. Згодна з дакладам OECD апублікаваным ў 2025 годзе «Стан глабальнай падрыхтоўкі падлеткаў да прафесійнай кар’еры», прафесійныя чаканні практычна не змяніліся ад 2000 года і слаба суадносяцца з рэальным попытам на рынку працы. Іншымі словамі, моладзь па-ранейшаму марыць стаць настаўнікамі, дактарамі, юрыстамі, бо гэтыя прафесіі традыцыйна лічацца запатрабаванымі і высокааплатнымі. Але на практыцы гэты шлях даўно перастаў быць лінейным.

PALATNO пагаварыла з моладдзю, што цяпер жыве ў Беларусі і ў Еўросаюзе — тымі, хто толькі выбірае шлях або ўжо вучыцца, — каб зразумець, як яны думаюць пра будучыню, наколькі ўпэўненыя ў сваіх рашэннях і ці адпавядаюць вынікі даклада таму, што ёсць насамрэч.

Чытайце таксама: «Была работа, было это, а сейчас работы нет, ничего нет». Жители Ружан рассказали, почему из их поселка уезжают люди

«Я ведаю, чаго хачу»

На першых прыступках да прафесіі 13-гадовая Кіра (імёны героеў змененыя) з Германіі не вагаецца зусім. Яна абрала быць суддзёй і для гэтага паступіла ў школу з юрыдычным ухілам.

«Я баюся толькі таго, што прафесія акажацца для мяне непраходна складанай», — кажа дзяўчынка. Настаўнікі ў школе і маці даюць моцную падтрымку, таму будучыня не выглядае надта пагрозліва. У Германіі прафесійная арыентацыя можа пачацца значна раней, чым гэта звычайна адбываецца, напрыклад, у Беларусі.

Амаль не адрозніваецца матывацыя і ў тых, хто ўжо паступае.

«Для мяне цікавасць — галоўнае ў выбары прафесіі. Да таго ж дапамагае тое, што я люблю прадметы, якія зараз вучу для паступлення», — кажа 17-гадовы Іван, будучы хімік-тэхнолаг. Яго выбар выглядае празрыстым і стабільным. Будучыню ён бачыць на кіруючай пасадзе вялікага прадпрыемства, але будаваць планы больш чым на пяць гадоў не збіраецца: як адзначае Іван, гэта цяжка для маральнага стану і моцна нагружае.

Мікіта, выпускнік з Вільні, абраў прафесію кінарэжысёра, кіруючыся жаданнем уладкоўваць сваё жыццё так, каб у далейшым кайфаваць ад усіх яго аспектаў. Бо нават вялікія грошы не могуць даць яму той асалоды, якую дае творчая рэалізацыя. Юнак даволі цвяроза разважае і пра фінансавы бок: «Рэжысура, як і любая творчая прафесія, — гэта не пра грошы. Грошы — гэта апошняе, што будзе атрымліваць творчы чалавек», — падсумоўвае ён.

«Мае знаёмыя, гледзячы на тое, што адбываецца ў розныя гістарычныя моманты, хочуць зберагчыся ад усяго і выбіраюць ведаць шмат і быць дасведчанымі ва ўсім, а не ў чымсьці адным», — кажа студэнт першага курса аднаго з беларускіх універсітэтаў Юрась. Сам ён абраў іншую тактыку і вучыцца на правазнаўцу з акцэнтам на кітайскай мове. Калі ўлічваць, што на кітайскай размаўляе каля паўтара мільярда чалавек, такі выбар выглядае практычным.

Нягледзячы на розныя краіны, планы і ўзрост, у гэтых гісторыях ёсць агульная рыса: маладыя людзі даволі ўпэўнена фармулююць свой выбар і рэдка ставяць яго пад сумнеў. Яны гавораць пра цікавасць, пра «пошук свайго», пра задавальненне ад працэсу і значна радзей — пра рызыкі, зменлівасць рынку ці магчымыя сцэнарыі правалу. У гэтым сэнсе іх выбар выглядае як стратэгія без запасных варыянтаў. Гэта лёгка кладзецца на вынікі даследаванняў.

Сёння для моладзі аднымі з асноўных матываў становяцца задавальненне ад працы і пошук сябе. Гэтыя фактары і гармонія ад таго, чым яны займаюцца, выходзяць на першы план у адрозненні ад прыярытэтаў старэйшага пакалення, для якіх пытанне заробку было адным з найважнейшых, адзначае Дзмітрый Крук, эксперт, дырэктар школы бізнесу і эканомікі BISEB.

Чытайце таксама: Зря учиться четыре года? Лев Львовский объясняет, как выбрать вуз, который не выдаст «просроченный» диплом

Ад уяўленняў да рэчаіснасці

Калі паглыбіцца, становіцца бачна, што чым далей ад школы, тым складаней становіцца адказ на пытанне «кім стаць». Тыя, хто вучыцца ў ВНУ або нядаўна скончыў, глядзяць на адукацыю інакш — без ілюзій, што дыплом нешта гарантуе.

Марыўсу — 23, ён з Літвы і жыве ў Вільнюсе, вучыцца ў магістратуры па інфармацыйным мадэляванні будынкаў і ўжо з другога курса працуе інжынерам. Яго шлях з боку выглядае амаль ідэальна. Але сам ён адразу разбурае гэтую карціну: «Дыплом з выдатнай адзнакай пагоды не робіць. Усіх цікавіць, што ты ўмееш рабіць. Ступень бакалаўра — гэта падмурак і хутчэй пацвярджэнне таго, што ты наогул нешта ведаеш і ўмееш вучыцца».

Марыўс сутыкаўся з адмовамі з-за недахопу досведу, а адзін з працадаўцаў проста падчас сумоўя даў тэст з дваццаці тэарытычных пытанняў па ўніверсітэцкай праграме.

Мікалаю — 19, беларускі студэнт BISEB у Вільнюсе. У адрозненні ад Марыўса, ён з самага пачатку выбраў не канкрэтную спецыялізацыю, а шырокую праграму: «Вельмі лёгка памыліцца, калі выбіраеш вузкую спецыялізацыю на ўзроўні бакалаўрыяту. Я да канца не ведаў, чым хачу займацца, таму і паступіў на “Бізнес-эканоміку”, дзе атрымліваю шырокі набор ведаў».

Яго шлях не выглядаў загадзя зададзеным. Мікалай са шматдзетнай сям’і, і фінансавых магчымасцяў для вучобы за мяжой не было. Ён прыйшоў да гэтага сам, нават пайшоўшы супраць меркавання бацькоў. Цяпер вучыцца і паралельна развівае адукацыйную платформу з 17 удзельнікамі ў камандзе, атрымаў стыпендыю ад інвестыцыйнага фонду, а яго адукацыйны праект сабраў удзельнікаў з 60 універсітэтаў і 30 краін Еўропы.

У адрозненні ад тых, хто толькі выбірае, гісторыі гэтых герояў значна больш жыццёвыя. Тут менш размоў пра тое, што падабаецца, і больш — пра досвед, рызыкі і рэальныя ўмовы рынку. Чым раней чалавек пачынае дзейнічаць па-за межамі вучобы — працаваць, шукаць магчымасці, браць адказнасць, — тым менш у яго ілюзій і тым больш кантролю над уласнай траекторыяй. Рэалізацыя сябе ў працы — гэта часта той фактар, які недаацэньваюць студэнты, у якіх няма прафесійнага досведу.

«Бывае так, што чалавек, адлічаны з дзённага аддзялення, які атрымаў прафесійны досвед, зноў паступае праз некаторы час і паказвае прынцыпова іншы падыход да вучобы», — расказвае Дзмітрый Крук.

Адзін з галоўных выклікаў для адукацыі цяпер і раней — гэта адсутнасць разрыву паміж акадэмічнымі ведамі і тым, што патрэбна працадаўцам. Гэта можна зрабіць толькі адышоўшы ад «казарменнага метаду», які дагэтуль распаўсюджаны ў беларускіх ВНУ, лічыць эксперт.

Чытайце таксама: Компания дешевеет, пока вы спите: Дмитрий Крук о том, как операционный успех больше не спасает от стратегического краха

Недастаткова проста быць добрым спецыялістам

«У нас часта такое здараецца, што мінімальна кваліфікаваныя людзі чамусьці вылазяць на першыя палосы, і іх, на жаль, не збівае машына ў гэты момант», — іранізуе Марыя, студэнтка Віленскага ўніверсітэта факультэта медыя і камунікацыі. Яна адзначае, што цяпер існуе такая тэндэнцыя: каб дамагчыся поспеху ці папулярнасці, хард-скілоў ужо недастаткова, і калі ты з нейкай прычыны дастаткова сціплы, ціхі і не здольны да правакацый чалавек, то цябе лёгка могуць адсунуць больш актыўныя людзі.

Гэтую іронію падхоплівае і Алекса, якая завяршае магістратуру па сацыялогіі ў Польшчы. Яна разглядае гэтую тэндэнцыю як сітуацыю, дзе сацыяльныя медыя ствараюць ілюзію рэальнасці, у якой мяжа паміж праўдай і хлуснёй цалкам сцёртая. У гэтай прасторы поспех часта вымяраецца не рэальнымі ведамі, а здольнасцю ствараць «хайп» і яркую карцінку.

Гэтая сітуацыя стварае для маладых спецыялістаў дылему: альбо рабіць тое, што важна і адпавядае ўнутраным каштоўнасцям, альбо падпарадкоўвацца законам рынку, які патрабуе «таннага дафаміну» і забаўляльнага кантэнту. Так ці інакш, абедзве дзяўчыны, не ведаючы гэтага, пагаджаюцца паміж сабой у тым, што мала быць проста добрым спецыялістам: у сучасным свеце галоўным становіцца ўменне прадаць свае ідэі, захапіць і прапанаваць свету тое, за што людзі гатовыя плаціць.

Магчыма, менавіта таму амаль усе героі ў адказ на нашае пытанне «чаго яны баяцца больш за ўсё» адказалі, што страшна выдаткаваць усе свае сілы і час на тое, што акажацца непатрэбным.

«Сёння мы бачым, што межы прафесій размываюцца і цяпер проста хард-скілоў недастаткова. Марыя мае рацыю: быць проста сціплым прафесіяналам у “казарменнай” сістэме — гэта шлях у нікуды. Сучасная адукацыя павінна даваць не толькі вузкія веды, але і навыкі аналітычнага мыслення, якія дазваляюць чалавеку быць актарам і дзеячам, а не проста статыстам», — кажа Крук.

Што тычыцца «мінімальна адукаваных людзей», яго пазіцыя застаецца аптымістычнай: на доўгай дыстанцыі ў топы ўсё роўна выходзяць тыя, у каго ёсць моцная базавая адукацыя, а ўменне «прадаць ідэю» — гэта не замена ведам, а неабходная надбудова да іх. Задача адукацыі цяпер — навучыць студэнтаў не проста «быць добрымі», а быць канкурэнтаздольнымі ў свеце, дзе хайп часовы, а здольнасць вырашаць складаныя праблемы — вечная.

Як бачна, моладзь сапраўды абірае прафесію, кіруючыся ўласнымі цікавасцямі і ўяўленнямі пра «як трэба». Але цягам навучання погляды змяняюцца, і становіцца зразумела: да рэальнасці даводзіцца падстройвацца — і не адзін раз.

У выніку выбар прафесіі перастае быць лінейным сцэнарыем і становіцца працэсам, у якім галоўным навыкам становіцца здольнасць адаптавацца.

Чытайце таксама: Дмитрий Крук: Восстановительный рост в экономике затухает